ایجاد نگاه‌ روایی و دراماتیک به احادیث گامی در ارتقاء تولیدات رسانه‌ای دینی

به گزارش مرکز خبر روابط عمومی مسجد مقدس جمکران، در دهکده جهانی امروز رسانه‌ها حرف اول را در فرهنگ‌سازی و ایجاد گفتمان‌های تازه چه در بعد روحانی و چه در بعد شیطانی می‌زنند و بی شک ابزارهای سنتی تبلیغی به هیچ عنوان یارای برابری و همراهی با رسانه‌های امروز را ندارند. گفتمانی می‌تواند در دنیای امروز فراگیر شود که در وهله نخست شناخت همه جانبه از رسانه و کارکردهای آن داشته باشد و در مرحله دوم با نیروی انسانی توانمند و برنامه‌ریزی حساب شده و دقیق پیش رود تا دنیا را فتح کند.

از سوی دیگر با پیروزی انقلاب اسلامی و بر روی کار آمدن نظام ارزشی مبتنی بر باورهای عمیق دینی، انتظار می‌رفت رسانه به عنوان ابزاری قدرتمند در صدد انتقال پیام‌های بلند این انقلاب به دنیا باشد و معارف اسلام ناب و فرهنگ اهل بیت(علیهم السلام) که دنیا امروز تشنه آن است را از این طریق به جهانیان انتقال دهد. حال آنکه پس از گذشته سه دهه از انقلاب با اندک بررسی در این زمینه می‌توان به وضوح مشاهده کرد که رسانه اقبال آنچنانی در این انتقال پیام نداشته و صدور پیام اسلام و انقلاب به دنیا بیشتر از طریق ابزارهای سنتی تبلیغ صورت گرفته است.

در این خصوص گفت‌وگویی با دکتر سید مجید امامی رئیس بنیاد پژوهش و نشر مسجد مقدس جمکران انجام دادیم.

*چرا با گذشت بیش از ۳۰ سال از انقلاب اسلامی نتوانسته‌ایم در عرصه رسانه‌های دیداری، شنیداری و مکتوب جایگاه مخاطب پسند و جذابی برای تبلیغ دین و معارف اهل بیت(علیهم السلام) ایجاد نماییم؟

نخستین مسئله‌ای که در انعکاس و پوشش رسانه‌ای و بهره گیری از ظرفیت رسانه‌های جمعی و خبری نوین در جهان مطرح است، شناخت ابعاد و اقتضائات این رسانه‌ها است و یکی از مهمترین ریشه‌های مشکل جامعه شیعی با رسانه‌های جمعی نشناختن یا ناتوانی در ایجاد ارتباط با رسانه در ابعاد مختلف است.

در دو سده گذشته افراد زیادی در جهان مسیحیت تلاش کردند تا با ایجاد تغییرات در بینش عقیدتی مسیحیان بتوانند از ظرفیت رسانه‌های جمعی استفاده کرده و به سمت تلویزیون و منبرهای الکترونیک مسیحی حرکت کرده و بین مسیحیت با رسانه آشتی برقرار کنند و این موضوع تا جایی پیش رفت که می‌بینیم کلیساهای کاتولیک، پروتستان و ارتودوکس در عرصه رسانه رقابت جدی را ایجاد کردند. البته ارتودوکس‌ها در این میدان عقب هستند، چرا که نخواستند در بینش‌های عقیدتی و روش‌های سنتی ترویج و تبلیغ دین انعطاف ایجاد کنند.

از سوی دیگر در دو دهه گذشته یک عزم و تمایل جدی در شیعیان به راه‌اندازی شبکه‌های تلویزیونی ایجاد شده که این عزم در اهل سنت و بدنه وهابیت نیز برای سبقت گرفتن در تبلیغ اعتقادات وجود دارد و از این سو شاهدیم به ویژه در دو دهه اخیر تلویزیون‌های متعدد توسط شیعیان و اهل سنت و وهابی‌ها راه‌اندازی شده و مشغول فعالیت هستند.

البته مسلمانان از چند دهه قبل استفاده نظام مند از مطبوعات، جراید و رسانه‌های چاپی برای تبلیغ دین را آغاز کردند که به عنوان مثال می‌توان به بهره گیری سید جمال‌الدین اسد آبادی از روزنامه عروة الوثقی برای ایجاد وحدت در جهان اسلام اشاره کرد.

*با وجود تمایل و کشش مسلمانان به رسانه‌های جمعی و فعالیت در این مسیر متاسفانه دستاورد چشمگیری در حوزه تبلیغ دین و عقاید به ویژه عقاید ناب شیعی کسب نشده است. این ناتوانی در استفاده کارآمد و اثرگذار از رسانه در حوزه معارف دینی به کجا بر می‌گردد. 

مشکل رسانه‌ها و تشیع موضوعی تاریخی و فراتر از زمان فعلی ما است. ما در این زمینه از مشکلات تاریخی رنج می‌بریم که متاسفانه نتوانسته‌ایم آن را حل کنیم.

یکی از اقتضائات رسانه‌های جمعی و خبری واقعه محور بودن و رویدادگرایی است. از جمله مشکلات ما این است که نتوانسته‌ایم با صورت بندی رویدادها و وقایع دارای ارزش‌های خبری به تبلیغ مجالس، معارف و موضوعات ناب مذهبی بپردازیم.

مشکل جدی ما در ارزش‌های خبری است که نتوانسته‌ایم در این زمینه نوآوری داشته باشیم و این ارزش‌ها را با اقتضائات و محدودیت‌های سنت و فرهنگ دینی‌مان متناسب کنیم.

ما از ظرفیت‌ رسانه‌های تصویری مانند مناظره و گفتگو‌های واقعا جذاب حرفه‌ای در تبلیغ معارف دین بهره‌برداری نکرده‌ایم و شاهد موضوع این است که بیشترین برنامه‌های مذهبی ما در درجه بندی کیفی تلویزیون رده «ج» و «د» را داراست است که از لحاظ ارزش ریالی و تولید کمترین هزینه را شامل می‌شود.

در این ارتباط یک تحلیل این است که ما در موضوع برنامه‌های معارفی سرمایه گذاری کمی کرده‌ایم ولی نگاه دیگری وجود دارد که دست اهالی رسانه از ایده‌های پر ارزش و گرانقیمت برای تولید برنامه‌های مذهبی خالی است. همانطور که مجلات معارفی ما ارزان هستند. ما در بخش نشریات و جراید معارفی نمونه‌های کم‌یابی مانند نشریه «موعود» در اختیار داریم که تولید مطلب کرده و جزء مطبوعات پیشرو هستند. 

اصطلاح «ج» و «د» حال و هوای برنامه‌های معارفی ما را نشان می‌دهد. معیار ما برای کیفیت گرانی تولید نیست، موضوعی که مطرح است این است که ریزه کاری‌ها و پیچیده کاری‌های تولید را یا نمی خواهیم انجام دهیم و یا نمی توانیم در برنامه‌سازی مذهبی پیاده کنیم. به همین علت در اکثر برنامه‌های معارفی ما کارشناس مذهبی در چشمان مجری نگاه کرده و مطالب منبر خود را به صورت بازتر به مخاطب ارائه می‌کند.

* راهکار شما برای برون رفت از این وضعیت و استفاده به روز از ابزار رسانه برای ترویج و تبلیغ دین چیست؟

یکی از مهمترین عوامل، استفاده از جذابیت‌ها و تعلیق‌هایی است که در وقایع، روایات و موضوعات مذهبی ما وجود دارد. به عنوان مثال هنگامی که احادیث مختلف را در اصول کافی، وسائل الشیعه و سایر کتب معتبر بررسی می کنیم نکته قابل توجه این است که راویان احادیث قبل از طرح روایت اصلی از امام معصوم، اقدام به فضا سازی و انتقال حال و هوای پیرامونی آن واقعه می کنند. این فضا سازی‌ها که به صورت طبیعی در دل روایات ما وجود دارد، متاسفانه در خلق موضوعات رسانه‌ای معارفی به کار گرفته نمی‌شود و ما بیشتر نگاه فقهی به احادیث داشته‌ایم و نگاه رسانه‌ای و تربیتی بسیار کمتر بوده است و این موضوع موجب شده در فضا سازی، تعلیق و در بسط جذابیت‌های موضوعی نتوانیم موفق عمل کنیم.

به عنوان مثال در موضوع غدیر کشش تصویری، فضایی و ظرفیت روایی بسیاری وجود دارد. در سال‌های گذشته مراکزی در حوزه راه اندازی شده که اقدام به طرح نگاه‌هایی روایی و دراماتیک به احادیث کنند و تلاش دارند به این سمت حرکت کنند، ولی این تلاش همچنان در بدنه رسانه‌ای ما ظهور ندارد.

*در این مورد یک نمونه کاربردی ارائه کنید.

یکی از نکات جذاب در موضوع ولایت امیرالمومنین(علیه السلام) که در خطبه غدیریه و آیات قرآن به آن اشاره و تاکید شده، ترس، واهمه، اضطراب و هراس پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) از طرح بیان دستور الهی و ابلاغ دستور خدا برای وصایت و جانشینی امیرالمومنین(علیهم السلام) برای مردم است که انبوهی از موضوعات را به دنبال دارد. 

ما چه قدر توانسته‌ایم با طرح این موضوع بدون توهین به ارزش های مذهبی به تبیین و ترسیم دلائل ایجاد فضای ترس و دلهره پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در روز غدیر که خود حضرت علت آن را کثرت منافقین عنوان کردند بپردازیم؟ در واقع غدیر تاکید بر « من من کنت مولاه و…» بوده و تکیه تک بعدی به این جمله اختلافات زیادی را ایجاد کرده است. این در حالی است که اگر ما فضای واقعه را به صورت جامع با در نظر گرفتن همه ابعاد مطرح کنیم، ارزش کاری که پیامبر کردند و اهمیت و حقیقت روز غدیر برای مردم روشن می‌شود.

*این خلأ و ناتوانی در فضا‌سازی وقایع چه علل و عواملی دارد و چه راه‌کارهایی برای رفع آن پیشنهاد می‌شود؟

معتقدم ارتباط واقعی اهالی رسانه با بدنه حوزه و معارف اهل بیت و فرهنگ دینی معمولی و در حد نظام آموزش است که این موضوع  در فرهنگ‌سازی دینی اشکالاتی را ایجاد کرده است. از طرف دیگر معارف اهل بیت و مضامین دینی خیلی محدود و کم به دست اهالی رسانه رسیده است. ما هنوز فکر می کنیم اهالی رسانه نمی‌توانند از یک کتاب حدیثی، روایی و یا عقیدتی برای بهره‌گیری در رسانه استفاده کنند. امثال جواد محدثی‌ها در جامعه ما نایاب هستند. طلاب ما علاقمند هستند مجتهد شوند و در بهترین حالت به پاسخگویی به سوالات بپردازند.

حوزه‌های علمیه باید طلابی تربیت کنند که از ابتدا وظیفه خود را تولید رسانه‌ای بدانند و در صورت حرکت در این مسیر مشکلات ما کم می‌شود.

موضوع دوم این است که برنامه‌ریزی های مذهبی و تولید و راه‌اندازی مناسک دینی در جامعه ما غالباً به صورت فردی و تقلیدی انجام می‌شود. اگر این برنامه‌ها با بهره‌گیری از گروه‌های مشاوره‌ای رسانه‌ای به اجرا برسد می‌توانیم یک واقعه مذهبی رسانه‌ای را کارگردانی کنیم که این موضوع نیز می‌تواند بخشی از مشکلات ما را در حوزه رسانه رفع کند. مشکل جدی ما در این زمینه نداشتن مهارت همکاری بین رسانه و متصدیان مناسک دینی است. 

موضوع سوم جذابیت فضای جدل در رسانه برای مخاطب است. مناظره و جدل در تلویزیون فی نفسه برای مخاطب جذابیت دارد و ما باید ببینیم چگونه می‌توانیم در فضای غیر جدل معارف کلامی و اعتقادات دینی و نقش، جایگاه و حقیقت اهل بیت(علیهم السلام) را مطرح کنیم.

امام صادق(علیه السلام) به ما توصیه کردند که شما محاسن و زیبایی‌های کلام‌ ما را برای مردم طرح کنید. مردم خودشان با شنیدن این ویژگی‌ها به سمت ما جذب می‌شوند. متاسفانه ما نتوانسته‌ایم این رهنمود ارزشمند را تبدیل به راهبرد کنیم. ما فقط باید مانند آیینه و پنجره‌ دیدگاه‌ها، بیانات، حقایق و معارف اهل بیت(علیهم السلام) را منتقل کنیم.

نکته آخر این است که ما در فرهنگ شیعی رفتار و دستور جدی به نام زیارت داریم. زیارت عرصه بسیار مناسبی برای بازسازی معارف دینی است و اگر ما می توانستیم از این عرصه در رسانه استفاده کنیم، مانند آن بود که کانال یا شبکه‌ای جدید برای تبلیغ اهل بیت(علیهم السلام) ایجاد کنیم که مانند آن موجود نیست هر چند زیارت دارند ولی جایگاهش مانند تشیع نیست.

Author: مسجد

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *